In Flevoland ondersteunen het Regionaal ExpertTeam (RET) en het intensief ambulante Team AnderS verwijzers bij complexe gezinsproblemen. Om een passend perspectief te bieden, bij voorkeur zonder uithuisplaatsing. Niet precies volgens het landelijke draaiboek, maar op hun eigen manier. Een onafhankelijk onderzoeker constateert: ze wijken bewust af, en juist dat werkt. Het vierde webinar in de reeks ‘Netwerksamenwerking voor veiligheid thuis’ laat zien hoe. 

Tessa Pierik van Punch support onderzocht in opdracht van VWS en VNG hoe de 42 jeugdregio’s in Nederland hun Regionaal ExpertTeam (RET) hebben ingericht. Daarvoor bestaat een landelijk borgingsdocument met daarin functies en randvoorwaarden voor het RET (Borgingsdocument op de website Voor Jeugd en gezin). Flevoland scoort daarop voornamelijk overeenkomstig de lijnen van dit borgingsdocument. De regio wijkt bewust af van het uitgangspunt: het borgingsdocument schrijft voor dat een RET de regie pakt. In Flevoland doen ze dat juist niet. Daar blijft de regie bij de verwijzer. 

“Een RET inrichten volgens het borgingsdocument is prachtig als leidraad”, zegt Pierik. “Maar nog belangrijker is het om dat met visievolle mensen te doen.” Precies dat: het lef om af te wijken, viel haar op in Flevoland. De bereidheid om het risico te nemen het anders te doen.” 

Hoe anders is dat dan? En waarom werkt het? 

Van bureaucratisch loket naar laagdrempelig vangnet

De aanleiding was een bestuurlijke opdracht: het terugdringen van uithuisplaatsingen in de regio. Het oude RET  was niet toereikend voor de problemen in het veld. “Voorheen hadden wij het RET eigenlijk aan de achterkant zitten”, vertelt Michelle Eggermont, strategisch beleidsadviseur jeugdhulp Sociaal Domein Flevoland. “Als een wat bureaucratische plek. Je kon één keer in de twee weken één casus indienen. Bijsturing bleek daarbij lastig, waardoor dit vaak tot uithuisplaatsing leidde.” 

Dat wilden de regio-gemeenten anders. In 2022 ontwikkelde een visievol team daarom met lef de versnellingsaanpak. Met de lessen uit die aanpak werd in 2023 het RET omgebouwd tot RET 2.0: een laagdrempelig, vroeg inzetbaar team waarvoor een telefoontje of een ronde tafel volstaat. Tegelijk werd Team AnderS ingericht, een intensief ambulant team dat na consultatie van het RET kan instappen om uithuisplaatsing te voorkomen. Samengevat in Manifest: elk kind zo thuis mogelijk. 

Tegelijkertijd kwamen er lessen uit de Proeftuinen van het Toekomstscenario. Een belangrijke les was dat samen optrekken in een gezin niet alleen het gezin helpt, maar ook de professionals zelf. “Als je samen optrekt, gaat leren als vanzelfsprekend”, zegt Marjolein Gijze, gemeente Almere. “Je hebt het samen over de casuïstiek, over wat er gebeurt. Dan zie je die kruisbestuiving ontstaan.” 

Communicerende vaten, geen gescheiden trajecten

RET en Team AnderS werken niet los van elkaar, benadrukt Eggermont. “Het zijn geen twee op zich staande punten in het veld, maar communicerende vaten. Het RET denkt mee met verwijzers op het moment dat zij hulp nodig hebben bij de organisatie van zorg rondom jeugd en gezin. En op het moment dat het RET constateert dat er echt iets moet gebeuren, staat Team AnderS klaar om in te stappen.” Daarbij blijft de verwijzer altijd in regie. “We nemen niet over.” 

Om de netwerksamenwerking goed te laten verlopen, is er een opgavecoach die niet over zorginhoud gaat, maar alleen over de samenwerking, teamgevoel en korte evaluatiecycli. “Netwerksamenwerking gebeurt niet vanzelf”, meent Eggermont. “Dat kost veel aandacht en tijd.” Goed als er iemand bij is die daar speciaal op stuurt. 

Beide teams zijn bovendien multidisciplinair samengesteld, met directe consultatiemogelijkheden vanuit de jeugdwet. Dat maakt het mogelijk om snel de juiste expertise erbij te halen, of dat nu gaat om forensische kennis of om iemand die net even anders naar een gezin durft te kijken. “Expertise is meer dan alleen inhoudelijke kennis. Het is ook creatief kunnen omdenken. Maar ook snel zorg kunnen organiseren.” 

Wat daarbij helpt: Team AnderS werkt beschikkingsvrij, met een vrije pool aan uren en budget. Dat scheelt vertragende administratie en geeft ruimte om te doen wat nodig is. Soms is dat heel praktisch, zoals het kopen van een ledikant of het regelen van tijdelijke kinderopvang. “Het zijn echt de meest logische dingen”, vervolgt Eggermont. “Maar het zijn wel oplossingen buiten de lijntjes.” 

Waarom het werkt

Uit de praktijk van RET en Team AnderS noemen de sprekers een aantal werkzame elementen. Allereerst werken in duo’s, de brede, systeemgerichte blik: niet alleen gericht op het kind, maar op het hele gezin. Een goed gezichtspunt, want vaak ligt de oorzaak van het probleem niet bij de jeugdige, maar bij de ouders. Marjolein Gijze illustreert dat met een opvallend cijfer: bij meer dan 80 procent van de ondertoezichtstellingen speelt echtscheidingsproblematiek. Daarnaast gaat het vaak om ggz- en opvoedproblematiek. Dat vraagt om een netwerk dat verder reikt dan alleen de jeugdhulp: ggz, verslavingszorg, WMO, beschermd wonen, en bij complexere casuïstiek ook forensische expertise.  

Een tweede werkzaam element is continuïteit: gezinnen houden zoveel mogelijk een vast aanspreekpunt, een vast gezicht, wat het vertrouwen vergroot. Tot slot blijkt vroeg en kortcyclisch schakelen essentieel: snel evalueren, snel bijsturen, in plaats van wachten tot het escaleert.  

Scherpe blik vanuit ervaringsdeskundigheid

Ervaringsdeskundige Jeroen de Haan-Rissmann van Movisie luisterde mee en herkent veel. “Ik ben erg gecharmeerd van doen wat nodig is”, zegt hij. “Dat beschikkingsvrije budget, en dan gewoon een ledikant kopen.” Ook de focus op netwerksamenwerking en het vaste gezicht spreken hem aan. “Als die netwerksamenwerking goed verloopt, merk je daar helemaal niets van als cliënt of gezin. Dat is enorm waardevol, want te vaak zie je nog dat mensen min of meer hun eigen hulpverlening moeten coördineren. Dat is heel onwenselijk als je toch al in een moeilijke situatie zit.” 

Toch plaatst De Haan-Rissmann ook kanttekeningen. Hij mist de stem van de leefwereld zelf. “Ik hoor jullie zeggen: we pakken het samen met het gezin op. Maar wat betekent dat dan? Dat kan ook zijn: zo gaan we het doen, en kun je daaraan meewerken?” Ook waarschuwt hij voor tunnelvisie. “Het voorkomen van uithuisplaatsing kan zo heilig worden, dat je niet meer ziet dat er misschien wel iemand uit moet.” Zijn pleidooi: maatwerk boven dogma, in beide richtingen. 

Marjolein Duin,  Manager RET, herkent dit helemaal. “We zien dat we veel gesprekken voeren over het topje van de ijsberg, die 5 procent waarin het echt misgaat. En dat de andere 95 procent daaraan wordt afgemeten. Vandaar het stevige uitgangspunt: we plaatsen niet uit, tenzij. Maar als de situatie dat echt vraagt, dan moet dat wel.” Ook over ervaringsdeskundigheid binnen het RET zelf is Duin het met De Haan-Rissmann eens: die plek mag structureel worden.  

Hoe het verder gaat

Flevoland blijft doorontwikkelen. “In 2028 moet veiligheid vanzelfsprekend onderdeel zijn van de stevige lokale teams in alle gemeenten”, zegt Marjolein Gijze. Daarvoor zijn 4 ontwikkellijnen uitgezet. De eerste verankert veiligheid in die lokale teams. De tweede verbreedt het RET van jeugd naar alle leeftijden, van 0 tot 100 jaar. De derde zet in op geïntegreerd werken met veiligheidspartners, die nu nog vaak in aparte kolommen opereren. En de vierde, die als onderstroom door de andere 3 heen loopt, is blijvend leren: samen optrekken, samen reflecteren op casuïstiek, in alle lagen van de organisaties. 

Meer informatie 

• Presentatie RET/TAS en borging geleerdeRegionaal Expert Team (pdf)
• Regionaal Expert Team (RET) van Sociaaldomein Flevoland
• Notitie borgingsdocument regionale expertteams op website Voor Jeugd en Gezin