Hoe zorg je ervoor dat specialistische kennis beschikbaar is wanneer gezinnen en professionals die nodig hebben? Die vraag staat centraal in het rapport Netwerken van Specialisten in Regio’s van Kenniscentrum Phrenos. Het rapport is op 25 september door de minister van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport en de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid aangeboden aan de Tweede Kamer.
Uit de inventarisatie komt één woord nadrukkelijk naar voren: nabijheid. Vooral de toegang tot specialistische expertise blijkt belangrijk. Die expertise moet nabij, relationeel, flexibel en waar nodig meewerkend georganiseerd zijn. Niet het gezin steeds verder door het systeem bewegen, maar kennis en expertise laten bewegen rondom het gezin.
“De vraag aan de ggz is hoe de specialistische kennis zo in te zetten dat lokale professionals sterker worden, door mee te analyseren, tijdelijk mee te lopen en kennis over te dragen, zonder hun rol per definitie over te nemen.” Christine Kuiper, onderzoeker Phrenos
Waarom netwerken van specialisten?
Het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming zet in op een andere manier van organiseren en samenwerken rond gezinnen waar onveiligheid speelt of dreigt. Vaste professionals uit lokale teams staan dicht bij het gezin. Wanneer sprake is van multiproblematiek en onveiligheid moet aanvullende expertise voor alle leeftijden, van 0 tot 100 jaar, beschikbaar zijn. Denk aan kennis over psychiatrie, verslaving, bestaanszekerheid, verstandelijke beperkingen en specifieke vormen van geweld en onveiligheid. In diverse regio’s wordt al geëxperimenteerd met hoe deze manier van samenwerken in de praktijk vorm kan krijgen.
Waarom dit onderzoek?
Er was onvoldoende zicht op hoe netwerken van specialisten in regio’s vorm krijgen, hoe zij zich verhouden tot bestaande expertise- en consultatienetwerken en welke werkzame principes en dilemma’s daarbij spelen. Kenniscentrum Phrenos voerde daarom een kwalitatieve, inventariserende analyse uit: experts en betrokkenen uit vijf regio’s (Nijmegen, Hart van Brabant, Holland Rijnland, Flevoland en Groningen) werden geïnterviewd en de bevindingen getoetst en verrijkt in een focusgroep. Het onderzoek is geen effectevaluatie, maar een momentopname van een praktijk die volop in ontwikkeling is.
Download rapport Netwerken van specialisten in regio’s (pdf)
Nabije expertise: snel beschikbaar en meewerkend
In de verschillende regio’s komen een aantal werkzame principes naar voren. Het gaat niet alleen om welke expertise beschikbaar is, maar vooral om hoe die expertise beschikbaar komt: snel, laagdrempelig, relationeel, flexibel en waar nodig meewerkend.
Een specialist staat dan niet op afstand om een advies af te geven of een casus over te nemen, maar sluit aan bij het lokale team, analyseert mee en kan tijdelijk meelopen in de uitvoering. Het adagium voordoen – samendoen – zelf doen, zoals toegepast door Team AnderS in Flevoland, is daarbij illustratief. De specialist voegt tijdelijk kennis, vaardigheden en handelingsmogelijkheden toe. Zo wordt niet alleen gewerkt aan het doorbreken van een impasse rond een gezin, maar wordt tegelijkertijd het lokale team versterkt.
“Dat vraagt om een andere beweging dan steeds verder opschalen wanneer een situatie complex wordt. Het is effectiever om specialistische expertise juist eerder en dichterbij beschikbaar te maken om vastlopen en escalatie waar mogelijk te voorkomen,” aldus Christine Kuiper, onderzoeker Kenniscentrum Phrenos.
“Het is effectiever om specialistische expertise juist eerder en dichterbij beschikbaar te maken om vastlopen en escalatie waar mogelijk te voorkomen,” aldus Christine Kuiper, onderzoeker Kenniscentrum Phrenos.
Geen nieuwe geleding, maar expertise ontsluiten
Een netwerk van specialisten hoeft daarom niet automatisch een nieuw team, loket of overlegorgaan te betekenen. In regio’s bestaan al veel expertteams, specialistische voorzieningen, zorg- en veiligheidsnetwerken en informele netwerken. De uitdaging is vooral om die bestaande kennis beter te verbinden en snel toegankelijk te maken.
Dat vraagt om een brede blik op de vraag wie eigenlijk de specialist is. Soms is specialistische forensische ggz nodig. Maar in een andere situatie kan juist een jongerenwerker, ervaringsdeskundige of iemand uit de sociale basis over cruciale kennis beschikken. Zij zijn vaak langdurig nabij, kennen de leefwereld en kunnen gezinnen bereiken die voor formele voorzieningen moeilijk bereikbaar zijn.
De centrale vraag wordt daarmee niet: naar welke voorziening kunnen we dit gezin doorzetten? Maar: wat is hier nodig, wie kan op dit moment waarde toevoegen en hoe brengen we die kennis zo dichtbij mogelijk?
Ruimte om anders te handelen
Netwerksamenwerking vraagt niet alleen om andere structuren, maar ook om professionele en organisatorische ruimte. In het rapport wordt daarom gereflecteerd op de drie sociale vrijheden die David Graeber en David Wengrow beschrijven in het boek ‘Het begin van alles’ (2022): de vrijheid om weg te gaan uit structuren die niet meer werken, de vrijheid om ongehoorzaam te zijn aan regels en de vrijheid om samen nieuwe manieren van organiseren te creëren.
Die vrijheden bieden een interessant perspectief én lens voor het Toekomstscenario. Ze kunnen helpen voorkomen dat professionals en organisaties vastroesten in een gefixeerde werkelijkheid: zo hebben we het nu eenmaal georganiseerd. Juist wanneer bestaande routes niet werken, is ruimte nodig om opnieuw te kijken naar wat zich in de concrete situatie aandient. Welke mensen, kennis, relaties en mogelijkheden zijn beschikbaar? En wat kan voor dit gezin daadwerkelijk waarde toevoegen?
De beweging die het Toekomstscenario vraagt, gaat daarmee verder dan het anders inrichten van structuren. Het gaat ook om het vermogen bestaande grenzen en vanzelfsprekendheden ter discussie te stellen en gezamenlijk nieuwe handelingsmogelijkheden te creëren.
Wat betekent dit voor de ggz?
Juist omdat multiproblematiek zich niet aan leeftijds- of domeingrenzen houdt, ligt hier een belangrijke opgave voor de volwassenen-ggz. In alle onderzochte regio’s wordt de volwassenen-ggz als een cruciale partner gezien. Tegelijkertijd blijkt de structurele aansluiting van de ggz bij lokale teams, zorg en veiligheid nog kwetsbaar.
Dat roept een praktische vraag op: hoe zorgt de ggz ervoor dat haar expertise niet pas beschikbaar komt nadat een situatie is vastgelopen of geëscaleerd, en lokale professionals veel moeite hebben moeten doen om überhaupt iemand met ggz-expertise te spreken?
Sinds 2024 is er een aparte bekostigingsmogelijkheid voor de consultatiefunctie ggz (website VNG) voor het sociaal domein. Daarmee kan ggz-expertise beschikbaar worden gemaakt voor professionals in het sociaal domein, zonder dat een inwoner daarvoor in behandeling hoeft te zijn bij de ggz.
Ook praktijkvoorbeelden waarin ggz-professionals, zoals sociaalpsychiatrisch verpleegkundigen, aansluiten bij lokale teams en veiligheidsnetwerken laten zien hoe zo’n andere positionering eruit kan zien: beschikbaar zijn voor consultatie, samen analyseren, tijdelijk meelopen en kennis en vaardigheden overdragen.
Dat past bij de bredere beweging die uit het onderzoek naar voren komt: van opschalen naar aansluiten. Niet wachten tot een situatie zo complex is geworden dat specialistische zorg moet worden ingeschakeld, maar expertise eerder beschikbaar maken waar gezinnen en professionals zich bevinden.
De uitdaging is nu om samen met lokale teams, specialistische partners en de sociale basis in de praktijk verder te leren hoe deze manier van samenwerken duurzaam vorm kan krijgen.
Aangeboden aan de Tweede Kamer
Het volledige rapport Netwerken van Specialisten in Regio’s – Inventarisatie van ervaringen, werkzame factoren, dilemma’s, aanbevelingen en reflectie is op 30 september 2026 als bijlage bij de Kamerbrief aangeboden aan de Tweede Kamer. Dit rapport is tevens gedeeld met de projectleiders van de acties van de nieuwe veranderstrategie, zodat deze kennis zoveel mogelijk benut wordt in de uitwerking. Ook zal Phrenos dit onder de aandacht brengen van ggz-aanbieders.
Meer informatie
- Download rapport: Netwerken van specialisten in regio’s (pdf): Inventarisatie van ervaringen, werkzame factoren, dilemma’s, aanbevelingen en reflectie.
- Meer weten over het onderzoek, het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming of wat deze inzichten betekenen voor de rol en positie van de ggz? Neem contact op met Christine Kuiper, Kenniscentrum Phrenos, ckuipers@kcphrenos.nl.
