Looptijd: juni 2026 – januari 2028 |
Financiering: ZonMw, Actieprogramma Grip op Onbegrip

In een beschermde woonvorm wonen mensen met vaak langdurige psychische problemen, waarbij sprake is van samenhangende zorg- en ondersteuningsvragen op verschillende levensdomeinen. Bij het samenwonen kunnen de spanningen hoog oplopen – en als dat gebeurt, zijn de gevolgen groot. Kenniscentrum Phrenos onderzoekt, samen met ervaringsdeskundigen, bewoners, naasten en begeleiders, hoe meer ruimte gemaakt kan worden voor wederzijds begrip. Zodat situaties van onbegrip niet escaleren, maar besproken worden. Dit project wordt gefinancierd door ZonMw.

Circa 57.000 bewoners verblijven in een beschermde woonvorm, waarvan 27.000 Wmo-gefinancierd. Binnen beschermd wonen komen regelmatig situaties voor waarbij bewoners en begeleiders elkaar niet goed begrijpen. Dat is op zichzelf niet bijzonder, maar in een woonsituatie die je niet kunt verlaten, en die je deelt met anderen, zijn de gevolgen groter dan elders. Escalatie kan leiden tot crises, gedwongen ingrijpen of zelfs uithuisplaatsing. Dat zijn ingrijpende gebeurtenissen die het leven van bewoners diep raken en bij begeleiders tot gevoelens van onmacht en falen kan leiden.

Waarom dit project?

Begeleiders zien de spanning vaak wel oplopen, maar weten niet altijd hoe ze ruimte kunnen maken voor een goede afstemming in een complexe situatie, zeker wanneer ook ggz-professionals, woonconsulenten en andere partijen betrokken zijn, elk met hun eigen referentiekader. Het zijn mede die botsende perspectieven die situaties van onbegrip kunnen versterken.

Dit project vertrekt vanuit een dialogisch perspectief: onbegrip is geen individueel kenmerk van een bewoner, maar een situatie die ontstaat in de relatie en dynamiek tussen mensen. Vanuit die gedachte ontwikkelen we een werkwijze gericht op relationele afstemmingsruimte, een professionele grondhouding die begeleiders helpt afstemming te zoeken vóórdat het escaleert.

Onderzoeksvragen

Hoofdvraag: Hoe kan het maken van relationele afstemmingsruimte uitgroeien tot een professionele grondhouding die verlichtend en verbindend werkt, en escalatie voorkomt?  Dit leidt tot de volgende deelvragen:

– Op welke manieren leiden verschillende professionele referentiekaders zelf tot onbegrip in beschermd wonen-teams?

– Hoe kunnen ervaringsdeskundigen bijdragen aan reflectie op miscommunicatie die niet direct als zodanig wordt herkend?

– Welke bestaande instrumenten en methodieken zijn geschikt voor relationeel gebruik in de beschermd wonen-praktijk?

– Welke randvoorwaarden zijn nodig voor een duurzame inbedding in MBO- en HBO-begeleiderspraktijk?

Wat doen we?

We voeren actieonderzoek uit op drie locaties voor beschermd wonen bij Antes Zorg, Kwintes en Leviaan. Op elke locatie werken we nauw samen met bewoners, naasten, begeleiders, ervaringsdeskundigen en teamleiders. Samen verkennen we wat er speelt, wat al werkt en wat ontbreekt.

De aanpak volgt de 4D-structuur van actieonderzoek: verkennen (discover), scherp stellen (define), ontwikkelen (develop) en verankeren (deliver). Dat doen we onder meer via living labs — reflectiesessies met alle betrokkenen op voet van gelijkwaardigheid — en via praktijkgerichte werkvormen.

Bijzonder aan dit project is dat de werkwijze niet van buitenaf wordt opgelegd, maar samen met de praktijk wordt ontworpen. Er is al veel ontwikkeld op het gebied van afstemming; signaleringsplannen, de-escalatiemethodieken, interventies en andere instrumenten. Dit project gaat niet over nóg een toolkit, maar over hoe je bestaande en nieuwe elementen relationeel inzet, op een manier die past bij de mensen en de situatie.

Wie zijn erbij betrokken?

De projectgroep bestaat uit Kenniscentrum Phrenos (Mieke van Boxtel en Turjan Meijer) en het Blauwe Paard Netwerk/Cavallo Advies (Martijn Kole). Op elke locatie werkt een ervaringsdeskundige mee die de bewoners en het team kent.

Een brede adviesgroep bewaakt de kwaliteit en brengt expertise in vanuit wetenschap, beleid en ervaringskennis: HAN Hogeschool, Trimbos-instituut, Rijksuniversiteit Groningen/Lentis, Anoiksis, Ypsilon en Valente.

Wat levert het op?

Het project levert twee eindproducten op:

• een nieuwe werkwijze gericht op de professionele grondhouding van begeleiders, een set handvatten, een spel of andere werkvorm. De concrete vorm wordt in de loop van het project samen met de praktijk bepaald zodat deze het beste aansluit.
• de meest effectieve implementatievorm van die werkwijze (borgingsplan, inbedding in lerende netwerken, koppeling Kwaliteitskader)

Het project heeft als doel de kwaliteit van wonen en leven voor bewoners van beschermd wonen te verbeteren. Dit zal bijdragen aan meer werkplezier voor begeleiders. Moeilijker te meten, maar minstens zo belangrijk is dat het project bijdraagt aan een sector die, ook onder druk, de verbinding tussen mensen weet te houden.

Meer weten?

Neem contact op met projectleider Mieke van Boxtel, onderzoeker bij Kenniscentrum Phrenos, via mboxtel@kcphrenos.nl of met Turjan Meijer, onderzoeker bij Kenniscentrum Phrenos, via tmeijer@kcphrenos.nl.